Interview met Maria Es over 'Women in War' door Sharon Adler voor AVIVA Berlin
Aviva Berlin: Vertelt U ons a.u.b. meer over uw projekt “Women in War”. Hoe ontstond de idee voor dit projekt?
Maria Es: De gedachten en vragen met betrekking tot dit thema houden mij al lang bezig, eigenlijk al vanaf dat ik kind was. Ik ben in 1949, vlak na de oorlog geboren, Ik was te jong voor de oorlog, maar oud genoeg om niet niet te luisteren als de ouderen over de oorlog spraken. Toen ik in 2003 naar Berlijn ging, werden deze gedachten en vragen over oorlog zeer aktueel. Vragen die in Berlijn een betekenis kregen. Berlijn draagt nog veel zichtbare sporen van de oorlog. Daarbij komt dat het een stad is waar ik een hele sterke, duidelijk voelbare vrouwelijke energie ervoer. Onmiddelijk stelde ik mijzelf weer die vraag; hoe kan het dan zijn dat deze oorlog dan toch gevoerd werd? De titel, “Women in War’ ontstond eerst aan het eind van het projekt toen het konsept klaar was.
Oorlog als zodanig, of de behoefte oorlog te willen voeren, is mij als vrouw volkomen wezensvreemd. Een zo destructieve wijze van denken of leven past voor mij niet bij het vermogen kinderen te krijgen en leven door geven. Om die reden kan ik ook niet begrijpen dat vrouwen een kind 9 maanden dragen, waarna dit ‘leven’ als jong volwassene geofferd wordt. 20.000 gedode Duitse soldaten in de nacht van 17 februari 1944, (passage in het boek ‘De Ondergang 1945’ van Antony Beevor, waren voor mij ook 20.000 moeders. Oorlog zie ik als gelegaliseerde en moedwillig georganiseerde waanzin. De voorbereidingen voor oorlog beginnen jaren van te voren. Mannen zowel als vrouwen zijn betroffen. Er moeten uniformen gemaakt worden, munitie, eten, tenten, vervoer enz. Oorlog is machtige industrie. Een grote impuls voor de economie. Daartoe hoort ook vrouwenhandel. Overal waar VN soldaten hun legerplaatsen hadden, is op grote schaal vrouwenhandel ontstaan. Cambodja, Vietnam, Korea, Oost-Europa (Kosovo-Bosnië), Afganistan. Daarbij zijn moderne oorlogen vaak oorlogen zonder ‘echte’ vijand. Grootmachten hebben enkel nog een podium nodig.
Steeds stelde ik mijzelf weer die belangrijke vraag: wat is de rol van de vrouw?
Loyaliteit van vrouwen is een heel belangrijk bestanddeel, cq. basis voor oorlog. Economisch waren en zijn vrouwen belangrijk, ze nemen taken van mannen die aan het front zijn, over. Ze zorgen voor nakomelingen. Ze zijn een belangrijk, onvervangbaar steunpunt als thuisfront, psychologisch heel belangrijk. In Berlijn heb ik mij steeds meer verdiept in deze rol van de vrouw. 3 Jaar heeft dit proces geduurd. Ik stond heel erg open voor alles, vond de vragen en antwoorden op straat, in het normale dagelijkse leven. Ik voerde spontaan gesprekken met mannen en vrouwen. Sommige vrouwen hadden 2 oorlogen meegemaakt. Of zoals de museumsuppoost, die eerst soldaat was aan het front, daarna als Stasi-Polizist in de DDR en vervolgens als bewaker van schilderijen in een groot West-Berlijns Museum. Aanvankelijk schrokken de mensen, waren verbaasd en verwonderd dat iemand van ‘buiten’ geinteresseerd was in hun verleden. Al snel begrepen zij dat ik niet geïnteresseerd was in schuldvragen. Voelden zich daarna opgelucht over dit onderwerp te kunnen praten met een niet-Duitser. Datzelfde heb ik ervaren tijdens mijn tentoonstelling en installatie over Baader Meinhof - Maastricht 2005. Voor veel mensen die de tentoonstelling bezochten was dit ook een aanleiding over oorlog te spreken. Niet alleen Nederlandse mensen, ook Belgische, Duitse en Franse bezoekers. Ik herinner mij de uitspraak van een Duitse man: “Nu denk ik in deze bijzonder mooie stad in het buitenland te zijn, en dan word ik met mijn eigen verleden geconfronteerd”. Vervolgens ontstond een boeiend gesprek tussen 3 generaties. De grootmoeder, zij zweeg, zij schaamde zich (wir haben es nicht gewusst). De moeder (haar kind) was vertwijfeld tussen 2 generaties. De jonge zoon was heel geinteresseerd en nieuwsgierig naar alles en vroeg zijn ouders: “Warum reden wir da Zuhause nicht drüber?” Aan het eind van het gesprek hebben zij mij bedankt.
Dit is slechts een voorbeeld van vele gesprekken die ik gevoerd heb.
Ik op mijn beurt heb mij verbaasd over het feit dat men in (Duitsland) Berlijn zo openhartig was, in Maastricht zou dat niet gebeurd zijn, daar is oorlog echt verleden tijd. Vaak vraagt men mij wat ik in Duitsland te zoeken heb. Mij gaat het niet om schuld, ik wil een proces ingang zetten om een bewustzijn te creëren voor de vrouwelijke rol. Berlijn toont zeer grootmoedig haar verleden. Deze oorlog en zijn verschrikkingen is voor ons allen een nieuwe kans.
Aviva Berlin: Waarom?
Maria Es: Oorlog betreft ons allen en niet alleen Duitsland. Wij moeten ons allen de vraag stellen: wat is ons aandeel? Onze verantwoordelijkheid? Het zijn niet alleen de daders die verantwoordelijk zijn, ook in gedachten kan men medeplichtig zijn. Iedereen die niet aan een oplossing van het probleem (oorlog) wil meewerken is een deel van het probleem.
Aviva Berlin: Wat kunnen de bezoekers van uw tentoonstelling en de Installatie “Barber-Girls”verwachten?
Maria Es: De installatie is een opstelling van 9-16 witte hoofden op witte sokkels. Wit, de kleur van onschuld. Liefde is geen misdaad, maar een kans. De installatie is een monument voor (alle) vrouwen die in oorlogstijd vernederd of verkracht worden. Vrouwen gebruikt als politiek wapen. “De moffenhoer” was de aanleiding voor deze installatie, waarin ik het Duitse volkslied; “Die Gedanken sind frei” verwerkt heb. Een lied dat tijdens het Nazi-regime verboden was. Evenzo heb ik gebruik gemaakt van een Duits liefdeslied ‘Wunderland bei Nacht”, vermengd met het lied “Living with War” van Neil Young 2006.
Aviva Berlin: Wat heeft U geïnspireerd en hoe is uw werkwijze?
Maria Es: Geïnspireerd heeft mij mijn eigen kracht en dat ik niet accepteren kan en wil dat het is zoals het is; oorlog is vrouw- en het leven onwaardig. Mijn werkwijze is als volgt: mijn gevoel, intuïtie en een innerlijke waarheid zijn mijn uitgangspunt. In het alledaagse leven vind ik datgene terug, wat zich in mijn innerlijk al gevormd heeft. In tweede instantie vind ik de artistieke vorm die daarbij past. En tot slot onderbouw ik alles met argumenten en feiten. Deze volgorde is voor mij heel belangrijk. Mijn heldere objectieve gevoelens als vrouw wijzen de kunstenaar in mij het juiste spoor en de juiste richting.
De idee kreeg ditmaal vorm door middel van 20 pentekeningen, 8 digitale prints op polyester 200 cm x 140 cm, de ruimtelijke installatie ‘Barber Girls’ en het idee om 4 afgestudeerde edelsmeden van de Schoonhoven Opleiding Nederland – Ingrid Wittebol, Floor Sporck, Benthe Hendrikx en Dieter Volkers, te vragen een sieraad te ontwerpen voor een “moffenhoer”. Een sieraad geeft aanzien en waardigheid. Een rehabilitatie van deze vrouwen en als symbool voor andere vrouwen. De tekeningen, deels vergroot tot 200 cm x 140 cm (digital prints) zijn motieven uit 3 verschillende fotoboeken, vermengd met eigen interpretaties.
Aviva Berlin: Waarom fotoboeken?
Maria Es: Zwart – wit foto’s wekken de indruk van een ver verleden. Door mijn getekende interpretatie, zijn de personen uit hun bestaande foto-context gehaald (oorlog 1940 – ’45) waardoor oorlog aktueel en een hedendaags fenomeen werd. Ik heb in mijn tekeningen geen feitelijke informatieoverdracht beoogd, maar meer een performance op papier waarbij emoties, gedachten en vragen zich in snel tempo afwisselden.
Aviva Berlin: Vertelt U ons a.u.b. meer over deze vrouwen, die in Nederland als “moffenhoer” betiteld werden.
Maria Es: Dat is een Nederlands scheldwoord voor vrouwen die in de oorlog een relatie hadden met de Duitse soldaat.
Aviva Berlin: Wat is na de oorlog met deze vrouwen gebeurd?
Maria Es: Ze werden publiekelijk vernederd, kaalgeschoren en op wagens rondgereden. Zij kregen borden omgehangen met daarop “moffenhoer”, moesten de Hitlergroet brengen, of werden met roet besmeurd. De vrouwen en hun kinderen werden verstoten en buitengesloten.
Aviva Berlin: Denkt U dat deze vrouwen daardoor voor de tweede keer gedegradeerd werden?
Maria Es: Nee, ik denk dat het hier meestal om normale relaties ging, liefde kent geen grenzen of oorlogswetten – deze vrouwen werden gestraft voor iets dat gevoelsmatig volkomen normaal is. Bovendien kan men tijdens oorlog niet weten hoe lang een oorlog duurt. Een overheersing kan blijvend zijn. Men ziet vaak dat nationaliteiten zich vermengen door liefde.
Aviva Berlin: Waarom heeft U de liedtekst “Die Gedanken sind frei” uitgekozen?
Maria Es: Omdat het een mooi lied is. En omdat het door zijn tekst volledig verhaalt wat ik wil uitdrukken d.m.v. deze installatie. Namelijk, men kan alles van je nemen, je lichaam en je waardigheid, maar je gedachten kan niemand nemen, daar is de mens absoluut vrij. De ‘moffenhoeren’ werden kaalgeschoren, bijna hun hele vrouwelijke identiteit werd hun ontnomen…maar de gedachten zijn en blijven vrij. Een ander aspect voor mij was, dit Duitse volkslied met de waardigheid van deze vrouwen (en de kinderen die uit deze relaties zijn geboren) te verbinden, en hen daardoor symbolisch de (besmeurde) liefde voor de Duitse man en vader terug te geven. Liefde is geen misdaad maar een kans.
Aviva Berlin: Hebt U tijdens U onderzoek een ‘Moffenhoer’ ontmoet?
Maria Es:De oma van een van de edelsmeden was een ‘moffenhoer’ maar zij spreekt hier nooit over, dat heeft indruk op mij gemaakt, maar mij ook gesterkt bij mijn idee.
Aviva Berlin: Is het vandaag de dag in Nederland een taboe daarover te spreken?
Maria Es: Ja nog steeds. Schaamte, schuldgevoelens, verdringing. Er is een Nederlandse Zelfhulporganisatie voor kinderen van kollaborateurs, moffenhoeren, oorlogskinderen en nazikinderen.
‘Herkenning’. ( http://www.werkgroepherkenning.nl/?p=p_65). De vrouw nog steeds de “EVA”, de schuldige. De mannelijke bevolking voelde zich ook sexueel verraden door deze vrouwen. Dit bevestigt dat vrouwen nog steeds gezien worden als bezit en objekt voor de man. Ook toont dit duidelijk, dat het vernederen van vrouwen een politieke daad is om de man (ditmaal de Duitse soldaat) te treffen. Een openbare terechtstelling om het volk te tonen wat men met vrouwelijke verraders doet. In Frankrijk en België gebeurde hetzelfde op grote schaal.
Berlijn 2006.
Klik hier voor de paginalink